İçeriğe geç
bulvebil
Hatay

Antik kent · Eskişehir

Pessinus

Pessinus
Fotoğraf: Raicem, CC BY-SA 4.0

Pessinus (Grekçe: Πεσσινούς veya Πισσινούς), tarihsel süreçte Frigya’nın en önemli dinsel merkezlerinden biri olmanın yanı sıra, günümüz Anadolu’sunun köklü antik kentlerinden ve piskoposluk merkezlerinden biridir. Yerleşim, Ankara-Eskişehir kara yolu üzerinde Sivrihisar'ın 16 km güneyindeki Ballıhisar'da bulunmaktadır. Yerleşim, İç Anadolu platosunda, deniz seviyesinden yaklaşık 950 metre yükseklikte, Sakarya Nehri'ni besleyen yan vadilerden birinde kurulmuştur. Günümüzde Eskişehir’in Sivrihisar ilçesine 13 kilometre mesafede bulunan Ballıhisar köyü, antik Pessinus kentinin kalıntıları üzerine yayılmıştır. Kent, Roma Katolik Kilisesi hiyerarşisinde ünvan piskoposluğu (titular see) statüsünü günümüzde de korumaktadır. Friglerce Kibele diye de adlandırılan ana tanrıçanın bulunduğu en önemli tapınma yerlerinden biri olarak bilinmektedir. Gökten inen tanrıça idolünün (büyük olasılıkla bir meteor olan siyah taşın) bulunduğu yerdi. Romalılar, Kartaca'ya karşı olan savaşı kazanabilmek için bu taşı MÖ 204 yılında Roma'ya götürmüşler ve bunu Magna Mater (Ulu ana) diye adlandırmışlardır. Pessinus ana tanrıça için yapılmakta olan törenlere sahne olmuş ve o dönemlerde kendini ana tanrıçaya adayanların merkezi konumuna gelmiştir. Erkeklerin kendilerini ana tanrıçaya adamak için Pessinus'ta erkeklik organlarını kestiği bilinmektedir.

Tapınak Alanı

Pessinus'ta 1967 ile 1972 yılları arasında gerçekleştirilen kazılar sonucunda detaylı biçimde incelenebilmiş yegâne alan, kentin tapınak kompleksidir. 1980’li yıllarda M. Waelkens (Sagalassos kazılarının eski başkanı) ve ardından 2006–2012 yılları arasında Ghent Üniversitesi’nden Verlinde tarafından yürütülen mimari araştırmalar, günümüze yalnızca muazzam temel kalıntıları ulaşabilmiş bu Korinth düzenindeki peripteral tapınağın rekonstrüksiyonunu ve mimari analizini mümkün kılmıştır. Alanda yürütülen bu kapsamlı çalışmalar, kült yapısının Erken Roma İmparatorluk Dönemi’ne, Tiberius evresine (MS 25–35) tarihlendiğini ve doğrudan imparatorluk kültüne (Sebasteion) adandığını ortaya koymuştur. Böylelikle arkeolog Fransız gezgin Charles Texier’nin 1834 yılında tapınak temellerini ilk "keşfettiğinde" öne sürdüğü, buranın ünlü Kibele Tapınağı olduğuna dair tarihsel yanılsama da kesin olarak düzeltilmiştir. Verlinde’in tespitlerine göre mimarlar, yapının tasarımında katı bir ızgara sistemi esas almıştır. Sütunlar arası açıklıkları ve sütun yüksekliklerini belirleyen temel modül, sütun alt çapı olan 0,76 metreye eşittir. Her bir sütun arası açıklığın iki modüle (1,52 metre) denk gelmesi, bu yapının antik mimaride "sistylos" (dar sütun aralıklı) düzenin yetkin bir örneği olduğunu göstermektedir. Tapınak yapısının sıradışı genişlikteki basamaklı podyumu, Hellenistik Dönem ve Erken İmparatorluk Çağı’na ait pseudodipteros (yalancı çift sıra sütunlu) tapınak mimarisinin belirgin izlerini taşımaktadır. İnşa dönemi Tiberius saltanatına tarihlense de dekoratif yontularda ve heykeltıraşlıkta muhafazakar bir Augustus üslubunun benimsenmiş olması, tasarımın henüz Geç Augustus Dönemi'nde (yaklaşık MS 15) şekillendiğini gösterir. Tapınak, merkezî bir merdiven yapısını seyirciler için ayrılmış iki cavea kanadıyla birleştiren anıtsal bir tiyatronun hemen arkasında heybetle yükselmektedir. Verlinde, cavea üzerinde koruyucu bir parapet ile yükseltilmiş özel oturma sıralarının bulunmasından hareketle —ki bu düzenleme Grek Doğu dünyasında gladyatör gösterileri için kullanılan tiyatroların karakteristik bir özelliğidir— bu tiyatral alanın ritüel amaçlı kullanıldığını ve gladyatör dövüşlerine ev sahipliği yaptığını öne sürmüştür. Söz konusu gladyatör müsabakalarının kural olarak imparatorluk kültüyle iç içe geçtiği göz önüne alındığında Verlinde, epigrafik belgelerle zaten varlığı kanıtlanmış olan imparator kültünün bu mimari doku vasıtasıyla bir kez daha doğrulandığını savunmaktadır. Ayrıca, İtalya'daki Geç Cumhuriyet Dönemi kutsal alanlarından (örneğin Tivoli'deki Hercules Victor Kutsal Alanı) ilham alan ve imparatorluk kültüyle doğrudan ilişkilendirilen bu tür "tiyatrolu tapınak" tipolojisinde belirgin bir mimari süreklilik bulunduğuna dikkat çekmiştir. Stratonikeia'daki Augustus Kutsal Alanı da benzer şekilde bir tiyatrolu tapınak örneğidir ve Pessinus'taki kutsal alan için doğrudan bir mimari model oluşturmuş olması muhtemeldir.

Sütunlu Meydan

Merdivenli tiyatronun önünde yer alan sütunlu meydanın imparatorluk kompleksinin bir parçası olduğu düşünülmekteydi. Ancak bu görüş, söz konusu yapıyı MÖ 2. yüzyılın sonlarına tarihlendiren Verlinde tarafından reddedilmiştir. Sıvanmış kireçtaşından (stucco lustro) inşa edilen kompleksin mimarisi, Miletos'taki Eudemos Gymnasionu (MÖ 3. yüzyılın sonları) gibi Hellenistik dönem palaestralarının üslubunu yansıtmaktadır. Miletos'taki bu yapıyla büyük benzerlikler gösteren Pessinus'taki meydan, Verlinde tarafından Rodos tipi bir peristyle sahip bir quadriporticus—yani kuzeyinde yüksek (İon düzeninde) bir sütun dizisi, diğer üç kanadında ise Dor düzeninde daha alçak sütunlar bulunan bir alan—olarak rekonstrue edilmiştir. Quadriporticus, doğudaki burun üzerinde yer alan ve Erken İmparatorluk Dönemi tapınağının öncülü olan Hellenistik akropolün (sitadel) bir eklentisi niteliğindeydi. Hellenistik Dönem'de bir saray ile gymnasionun (okul) aynı komplekste birleştirilmesi, Yunan dünyasında oldukça tipik bir olguydu. Radyokarbon arihlendirmeleri ve seramik analizleri, palaestranın (spor salonu) Geç Hellenistik Dönem'deki bir yangınla tahrip olduğunu göstermektedir; bu durum, işlevsel bir birim olarak sütunlu meydanın ömrünün kısa sürdüğüne işaret eder. Quadriporticus yıkıldıktan sonra, alanın tapınaktaki gladyatör dövüşleri için kaplamasız bir arena olarak kullanılmış olabileceğinden, Erken Roma Dönemi'nde yeniden inşa edilmedi. MS 3. yüzyıla gelindiğinde ise alan; elips biçiminde yeni bir tiyatro ve anıtsal bir gömüt anıtına (heroon) sahip geniş, mermer kaplı bir meydan inşa edilerek anıtsallık kazandı. Bu nitelikli dönüşüm, güney ve kuzey uçlarına anıtsal zafer takı şeklinde kent kapılarının eklendiği cardo maximusun geçirdiği anıtsallaşma evresiyle de tam bir paralellik göstermektedir.

Kökeni

Mitolojik Kral Midas’ın (MÖ 738-696?) Pessinus’tan geniş bir Frig krallığını yönettiği söylenir; ancak 1967’den bu yana yürütülen arkeolojik araştırmalar, kentin en erken MÖ 400 civarında geliştiğini göstermiştir. Bu durum, kentin erken Frig kökenlerine dair her türlü tarihsel iddiayla çelişmektedir. Antik geleneklere göre Pessinus, Frig Meter’i ("Ana") olan tanrıça Kibele’nin başlıca kült merkeziydi. Söz konusu gelenek, Kybele kültünü Erken Frig Dönemi’ne (MÖ 8. yüzyıl) tarihlendirir ve tanrıçanın ilk "görkemli" tapınağının inşa edilmesini, hatta kentin kuruluşunu Kral Midas (MÖ 738-696?) ile ilişkilendirir. Bununla birlikte, Pessinus’un Frig geçmişi hem tarihsel hem de arkeolojik açıdan hâlen belirsizliğini korumaktadır. Örneğin coğrafyacı Strabon (12.5.3), rahiplerin "antik çağlarda" güçlü hükümdarlar olduğunu yazmaktadır; ancak Pessinus’un Frig Dönemi’nde dynastai ("beyler") tarafından yönetilen bir tapınak devleti olup olmadığı net değildir.

Hellenistik Dönem

En geç MÖ 3. yüzyılda Pessinus, "Galloi" olarak adlandırılan ve Ana Tanrıça'ya hizmet eden hadım rahiplerin oluşturduğu dinî bir oligarşi tarafından yönetilen bir tapınak devletine dönüşmüştü. Kelt kabilelerinin MÖ 278/277 yıllarında Küçük Asya'ya gelişi ve "Filler Savaşı" olarak bilinen çatışmada (olasılıkla MÖ 268) I. Antiokhos tarafından mağlup edilmelerinin ardından Keltler, Kuzey-Orta Anadolu'da sonradan Galatya adıyla anılacak bölgeye yerleştiler. Bu kabilelerden Tolistobogii kolu, Gordion ile Pessinus arasındaki Frig topraklarını işgal etti. Ancak bu erken evrede tapınak devletinin fiilen Galat kontrolü altına girip girmediği tartışmalıdır. Cicero’nun aktardığına göre (Har. Resp. 8.28) Selevkos kralları bu kutsal alana derin bir bağlılık duyuyorlardı. Roma'nın Pessinus ile olan ilişkileri ise oldukça erken bir tarihe dayanmaktadır. MÖ 205/204 yıllarında, İkinci Pön Savaşı'nın sürdüğü sırada gerçekleşen bir dizi göktaşı yağmurundan endişeye kapılan Romalılar, Sibylla Kitapları'na başvurduktan sonra İda Dağı'nın Büyük Anası'nın (Magna Mater Idaea ya da bilinen adıyla Kibele) kültünü Roma'ya getirmeye karar verdiler. Müttefikleri I. Attalos'un (MÖ 241-197) desteğini aldılar ve onun yönlendirmesiyle Pessinus'a giderek tanrıçanın en önemli simgesi sayılan—gökten düştüğüne inanılan büyük, siyah bir taşı—alıp Roma'ya götürdüler (Livy 10.4-11.18). Bergama Krallığı MÖ 3. yüzyılın sonlarına doğru Pessinus üzerinde belirli bir denetim kurmuş gibi görünmektedir. Muhtemelen Galatya'nın Bergama egemenliğine girdiği MÖ 183 sonrasında, Attalos kralları tarafından Pessinus'a adak niteliğinde bir kutsal alan kazandırıldı. MÖ 1. yüzyıl ise Orta Anadolu'da birbiri ardına değişen yöneticiler nedeniyle Pessinus açısından son derece çalkantılı bir dönem oldu. Strabon’un aktardığı üzere (12.5.3) rahipler ayrıcalıklarını kademeli olarak kaybettiler. Mithridates Savaşları (MÖ 89-85; 83-81; 73-63) bölge genelinde siyasi ve ekonomik bir çöküşe yol açtı. Tolistobogii boyunun tetrarşı ve Roma’nın sadık vasalı Deiotaros'un MÖ 67/66 veya 63 yılında Galatya kralı olmasıyla birlikte Pessinus, bağımsız kutsal beylik statüsünü resmen yitirdi.

Roma İmparatorluk Dönemi

MÖ 36 yılında Galatya'nın yönetimi Marcus Antonius tarafından Kral Amyntas'a devredilmiştir. Hükümdarın ölümünün ardından, İmparator Augustus döneminde Galatların krallığı Roma İmparatorluğu tarafından ilhak edilerek Galatya eyaletine dönüştürülmüştür. Pessinus, Galat kabilelerinden Tolistobogii'nin idari başkenti olmuş ve kısa süre içinde sütunlu caddesi ile İmparatorluk Kültü Tapınağı gibi çok sayıda anıtsal yapıyla donatılmış, gerçek anlamda bir Greko-Romen polis (kent-devlet) niteliği kazanmıştır. Ankara'daki Augustus ve Roma Tapınağı'nın sol anta (duvar çıkıntısı) üzerindeki rahip listesi, Tiberius'un principatus (hükümdarlık) döneminin sonlarına doğru Pessinuslu iki yurttaşın Ancyra'daki eyalet imparatorluk kültünün başrahipliğini üstlendiğini göstermektedir: MS 31/32'de M. Lollius ve MS 35/36'da Q. Gallius Pulcher. Strabon, Pessinus'u Halys (Kızılırmak) Nehrinin batısındaki en büyük pazar yeri (emporion) olarak adlandırmıştır. Özellikle tahıl ve yün olmak üzere Anadolu yaylalarından gelen ürünlerin burada ticaretinin yapıldığı kabul edilebilir. Thasos adasından gelen ve olasılıkla MÖ 3. yüzyılın ilk çeyreğine tarihlenen damgalı bir şarap amphorası kulpu, bu ticaretin somut bir kanıtı olup aynı zamanda Pessinus'ta ele geçen en erken yazılı belgedir. MÖ 25'ten hemen sonra, Pessinus tapınak devletinin kentleşme ve bir Yunan polisine dönüşme süreci başlamıştır. Korinth düzenindeki bir tapınak ile cardo maximus (kuzey-güney ana caddesi) gibi yapılar, kentin yaklaşık 6 km kuzeyinde yer alan İstiklalbağı'ndaki mermer ocaklarından çıkarılan taşlarla inşa edilmiştir. Tolistobogii boyunun yaşadığı alanın bir kısmını alan ve Babadat yakınlarında yeni kurulan Germakoloneia kolonisinin sınırları gibi Pessinus'un da sınırları bu dönemde belirlenmiş olmalıdır. Pessinus ve diğer Galatya kentlerinin, lex Pompeia (Pompeius Yasası) ile Pontus-Bitinya kentlerinin anayasası temel alınarak düzenlenen bir idari yapıya kavuşturulduğu öne sürülmektedir.

Kaynak: Vikipedi (yeni sekmede) (metin CC BY-SA 4.0), konum: Wikidata.

Konum ve yol tarifi

Eskişehir'da gezilecek diğer yerler

Antik kent · Eskişehir

Şarhöyük

Şarhöyük (Yunanca: Δορύλαιον; Dorlion, Dorylaeum veya Dorylaion), Eskişehir ilinin kuzeybatısında, şehir merkezinin kuzeydoğusunda Tepebaşı ilçesine bağlık…

Foto: Marie-Lan Nguyen, CC BY 2.5

Cami · Eskişehir

Sivrihisar Ulu Cami

Sivrihisar Ulu Camii, Eskişehir'in Sivrihisar ilçesinde yer alan bir camidir. 1232'de inşa edilen cami, 1274'te yapılan restorasyonla bugünkü hâlini aldı.…

Foto: Dosseman, CC BY-SA 4.0

Cami · Eskişehir

Eskişehir Alaaddin Camii

Eskişehir Alaaddin Camii, Anadolu Selçuklu Devleti döneminde 1236 yılında I. Alâeddin Keykubad zamanında yapılmıştır.

Foto: Seltundo26, CC BY-SA 4.0

Müze · Eskişehir

Eskişehir Arkeoloji Müzesi

Eskişehir Arkeoloji Müzesi, Eskişehir'de eski adı ile Hasan Polatkan Bulvarı, yeni adı ile Atatürk Bulvarı'nda bulunan müze.

Foto: Nedim Ardoğa, CC BY-SA 4.0

Müze · Eskişehir

Lületaşı Müzesi

Lületaşı Müzesi, Türkiye'nin Eskişehir kentinde bulunan bir el sanatları müzesidir. Müze, 2008 yılında kurulmuş olup Odunpazarı ilçesinde yer almaktadır.…

Cami · Eskişehir

Reşadiye Camii

Reşadiye Camii, Türkiye'nin Eskişehir kentinde bulunan bir camidir. Cami, 1916 yılında Osmanlı padişahı V. Mehmed tarafından inşa edilmiş olup Odunpazarı…

Foto: Vikimach, CC BY 2.5

Antik kent · Eskişehir

Nakoleia

Nakoleia (Grekçe: Νακώλεια ve Νακόλεια) aynı zamanda Nakolaion (Νακώλαιον) olarak da bilinir, Frigya'da antik bir şehirdir. Yerleşim yeri günümüzde Eskişehir…

Yorumlar (0)

Misafir olarak yazıyorsun · Giriş yap ya da bilgilerini yaz.

Yorumlar editör onayından sonra görünür.

Henüz yorum yok. İlk yorumu sen yaz.